Η ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση, η συναισθηματική μοναξιά και τα νέα όρια της επικοινωνίας στην εποχή της τεχνητής νοημοσύνης.
Γράφει η Χριστίνα Κυρατζή
(BSc Ψυχολόγος
MSc Βιοϊατρικών Επιστημών)
Υπάρχει κάτι παράδοξο στη σύγχρονη εποχή: μπορούμε να επικοινωνούμε με ανθρώπους σε κάθε γωνιά του πλανήτη, να ανταλλάσσουμε εκατοντάδες μηνύματα καθημερινά, να είμαστε διαρκώς συνδεδεμένοι και, παρ’ όλα αυτά, να αισθανόμαστε βαθιά μόνοι. Και μέσα σε αυτή την πραγματικότητα, όλο και περισσότεροι άνθρωποι στρέφονται στην τεχνητή νοημοσύνη για να μιλήσουν για όσα τους απασχολούν. Για έναν χωρισμό, μια απογοήτευση, έναν φόβο, μια δύσκολη απόφαση ή μια σκέψη που δεν έχουν τολμήσει να μοιραστούν με κανέναν.
Η μηχανή απαντά. Δεν διακόπτει, δεν δείχνει ανυπομονησία, δεν εκφράζει εμφανή δυσαρέσκεια. Μπορεί να διατυπώσει λόγια κατανόησης, να προσφέρει μια διαφορετική οπτική και να δημιουργήσει την αίσθηση ότι απέναντί μας βρίσκεται ένας διαθέσιμος συνομιλητής.
Τι συμβαίνει, όμως, όταν αρχίζουμε να αισθανόμαστε συναισθηματική εγγύτητα με κάτι που δεν αισθάνεται;
Η ανάγκη να ακουστούμε είναι βαθύτερη από την ανάγκη να απαντηθούμε.
Στην ψυχολογία, η ανάγκη για συναισθηματική σύνδεση αποτελεί θεμελιώδη διάσταση της ανθρώπινης ύπαρξης. Η θεωρία της προσκόλλησης του JohnBowlby ανέδειξε τη σημασία των ασφαλών συναισθηματικών δεσμών για την ψυχολογική ανάπτυξη και την αίσθηση ασφάλειας.
Αντίστοιχα, ο CarlRogers υπογράμμισε τη σημασία της ενσυναίσθησης, της αποδοχής και της αυθεντικής ακρόασης στην ανθρώπινη σχέση. Δεν αρκεί κάποιος να ακούει τις λέξεις μας. Χρειάζεται να προσπαθεί να κατανοήσει το βίωμά μας, να αναγνωρίζει τη συναισθηματική του διάσταση και να μας συναντά χωρίς να μας περιορίζει σε μια γρήγορη αξιολόγηση.
Ίσως, λοιπόν, αυτό που αναζητούμε όταν απευθυνόμαστε στην τεχνητή νοημοσύνη να μην είναι τόσο μια απάντηση όσο η εμπειρία ότι έχουμε έναν χώρο να εκφραστούμε.
Όταν η τεχνολογία προσομοιώνει την κατανόηση
Τα σύγχρονα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης μπορούν να αναγνωρίζουν γλωσσικά και συναισθηματικά μοτίβα, να προσαρμόζουν τον τόνο της απάντησής τους και να ανταποκρίνονται με τρόπο που μοιάζει υποστηρικτικός. Μπορούν να χρησιμοποιούν λέξεις ενθάρρυνσης, να αναγνωρίζουν τη δυσκολία μιας κατάστασης και να προσφέρουν την αίσθηση μιας προσωποποιημένης επικοινωνίας.
Ωστόσο, η προσομοίωση της ενσυναίσθησης δεν ταυτίζεται με την πραγματική συναισθηματική εμπειρία.
Η τεχνητή νοημοσύνη δεν βιώνει τη λύπη, δεν αισθάνεται αγωνία, δεν έχει προσωπικές αναμνήσεις ούτε συναισθηματική ιστορία. Παράγει απαντήσεις βάσει υπολογιστικών διαδικασιών και γλωσσικών προτύπων.
Αυτό δεν σημαίνει ότι η αλληλεπίδραση δεν μπορεί να έχει υποκειμενική αξία για τον άνθρωπο. Σημαίνει, όμως, ότι πρέπει να διακρίνουμε την αίσθηση ότι κάποιος μας κατανοεί από την πραγματική αμοιβαιότητα μιας ανθρώπινης σχέσης.
Και αυτή η διάκριση είναι ιδιαίτερα σημαντική, όταν ο συνομιλητής μας γίνεται σταδιακά το πρώτο πρόσωπο στο οποίο απευθυνόμαστε κάθε φορά που δυσκολευόμαστε.
Η μοναξιά στην εποχή της διαρκούς συνδεσιμότητας
Η μοναξιά δεν είναι απλώς η απουσία ανθρώπων από τη ζωή μας. Είναι συχνά η απουσία ουσιαστικής συναισθηματικής επαφής. Μπορεί κάποιος να έχει οικογένεια, φίλους, επαγγελματικές και κοινωνικές υποχρεώσεις και, παρ’ όλα αυτά, να αισθάνεται ότι κανείς δεν τον γνωρίζει πραγματικά.
Η κοινωνική ζωή έχει επιταχυνθεί. Η επικοινωνία γίνεται συχνά αποσπασματική, οι συναντήσεις περιορίζονται και η καθημερινότητα γεμίζει με υποχρεώσεις. Παράλληλα, ο φόβος της κριτικής και της απόρριψης μπορεί να δυσκολεύει την έκφραση της ευαλωτότητάς μας.
Σε αυτό το περιβάλλον, η τεχνητή νοημοσύνη προσφέρει κάτι ελκυστικό: επικοινωνία χωρίς την έκθεση που συνεπάγεται μια ανθρώπινη σχέση.
Δεν χρειάζεται να εξηγήσουμε γιατί αισθανόμαστε έτσι. Δεν χρειάζεται να ανησυχήσουμε μήπως κουράσουμε τον άλλον. Μπορούμε να επαναλάβουμε την ίδια σκέψη, να εκφράσουμε αντιφατικά συναισθήματα και να ζητήσουμε ξανά μια απάντηση.
Αυτή η ευκολία μπορεί να λειτουργήσει ανακουφιστικά. Δεν είναι, όμως, χωρίς κινδύνους. Εάν η ψηφιακή επικοινωνία αρχίσει να αντικαθιστά συστηματικά τις πραγματικές σχέσεις, υπάρχει ο κίνδυνος να περιοριστεί η ανοχή μας στη διαφωνία, στην αβεβαιότητα και στη συναισθηματική πολυπλοκότητα που χαρακτηρίζουν την ανθρώπινη επαφή.
Μπορεί μια μηχανή να γίνει ο νέος μας ψυχοθεραπευτής;
Η απάντηση χρειάζεται σαφήνεια. Η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να αποτελέσει ένα χρήσιμο εργαλείο ενημέρωσης και υποστήριξης. Μπορεί να βοηθήσει κάποιον να οργανώσει τις σκέψεις του, να αναζητήσει πληροφορίες για την ψυχική υγεία ή να αναγνωρίσει ότι χρειάζεται να απευθυνθεί σε ειδικό.
Η ψυχοθεραπεία, όμως, δεν είναι απλώς μια συζήτηση με έναν συνομιλητή που δίνει εύστοχες απαντήσεις. Είναι μια σύνθετη θεραπευτική διαδικασία, η οποία βασίζεται στην επιστημονική κατάρτιση, στην κλινική αξιολόγηση, στη θεραπευτική συμμαχία, στην επαγγελματική δεοντολογία και στην εξατομικευμένη κατανόηση του ανθρώπου.
Ο θεραπευτής δεν προσφέρει μόνο λόγια παρηγοριάς. Συνοδεύει τον άνθρωπο στην επεξεργασία δύσκολων εμπειριών, αναγνωρίζει μοτίβα που μπορεί να μην είναι άμεσα ορατά και αναλαμβάνει την ευθύνη μιας επαγγελματικής σχέσης με συγκεκριμένα όρια.
Επιπλέον, δεν πρέπει να παραβλέπουμε το ζήτημα της ιδιωτικότητας. Οι πληροφορίες που μοιραζόμαστε σχετικά με την ψυχική μας κατάσταση, τις σχέσεις και τις προσωπικές μας εμπειρίες είναι ευαίσθητα δεδομένα. Η χρήση ψηφιακών συστημάτων απαιτεί ενημέρωση για τον τρόπο αποθήκευσης και επεξεργασίας τους.
Το ζητούμενο δεν είναι να φοβηθούμε την τεχνητή νοημοσύνη, αλλά να μην ξεχάσουμε την ανθρώπινη σχέση.
Η τεχνολογία δεν είναι από μόνη της ούτε εχθρός ούτε λύση. Η αξία της εξαρτάται σε μεγάλο βαθμό από τον τρόπο με τον οποίο την εντάσσουμε στη ζωή μας.
Μπορεί να λειτουργήσει συμπληρωματικά, να διευκολύνει την πρόσβαση στη γνώση και να προσφέρει ένα πρώτο πεδίο έκφρασης. Δεν θα πρέπει, όμως, να μετατραπεί σε υποκατάστατο της ανθρώπινης επαφής ή σε μοναδικό αποδέκτη της συναισθηματικής μας ζωής.
Ίσως, τελικά, το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι εάν η τεχνητή νοημοσύνη μπορεί να μας ακούσει. Είναι γιατί έχουμε τόσο μεγάλη ανάγκη να μας ακούσει κάποιος.Και ίσως η μεγαλύτερη πρόκληση της εποχής μας να μην είναι να δημιουργήσουμε ακόμη πιο εξελιγμένες μηχανές που θα συνομιλούν μαζί μας, αλλά να ξαναμάθουμε να ακούμε ο ένας τον άλλον.
Γιατί ο άνθρωπος δεν έχει ανάγκη μόνο από απαντήσεις. Έχει ανάγκη από παρουσία, αποδοχή, αμοιβαιότητα και ουσιαστική σύνδεση. Και αυτά εξακολουθούν να αποτελούν τον πυρήνα κάθε αυθεντικής ανθρώπινης σχέσης.