Γράφει η Έλενα Κακολύρη
Μας ζητούν να είμαστε έτοιμοι για 72 ώρες χωρίς την κανονικότητα που γνωρίζουμε. Η Ευρώπη προειδοποιεί, οι κυβερνήσεις σχεδιάζουν, οι πολίτες καλούνται να εξοικειωθούν με την ιδέα μιας μεγάλης κρίσης. Τρεις ημέρες αυτάρκειας, τρεις ημέρες χωρίς να περιμένουμε από τους μηχανισμούς που γνωρίζουμε να λειτουργήσουν όπως συνήθως. Ας αφήσουμε, όμως, για λίγο στην άκρη το σακίδιο επιβίωσης. Υπάρχει ένα ερώτημα πολύ πιο ενδιαφέρον από το τι θα χρειαστούμε μέσα σε αυτές τις 72 ώρες. Τι θα έχει συμβεί όσο εμείς θα προσπαθούμε να τις περάσουμε; Και κυρίως, τί θα ακολουθήσει όταν τελειώσουν;
Δεν γνωρίζω αν θα συμβεί κάτι από όσα περιγράφονται στα ευρωπαϊκά σχέδια ετοιμότητας. Δεν διαθέτω κάποια πληροφορία που να επιτρέπει προβλέψεις, ούτε θεωρώ ότι κάθε προειδοποίηση κρύβει αναγκαστικά έναν μυστικό σχεδιασμό. Εκείνο που πιστεύω όμως είναι πως, αν βρεθούμε αντιμέτωποι με μια εξέλιξη τέτοιας κλίμακας, δεν πρέπει να περιοριστούμε στην εικόνα ενός ξαφνικού γεγονότος που απλώς θα ανατρέψει την καθημερινότητά μας. Μια σοβαρή κρίση μπορεί να έχει πολύ ευρύτερο υπόβαθρο, γεωπολιτικές επιδιώξεις, οργανωμένους στόχους και συνέπειες που δεν θα είναι εξαρχής ορατές σε εκείνους που θα κληθούν να τις αντιμετωπίσουν. Η ιστορία, άλλωστε, έχει αφήσει αρκετά μαθήματα για όποιον θέλει να κοιτάξει πέρα από την πρώτη είδηση.
Μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001, ο κόσμος δεν επέστρεψε απλώς στην προηγούμενη καθημερινότητά του. Οι επιθέσεις έγιναν η αφετηρία μιας βαθιάς αναδιάταξης στον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε την ασφάλεια, την ιδιωτικότητα και τις εξουσίες του κράτους. Ο Patriot Act ψηφίστηκε μέσα σε λίγες εβδομάδες διευρύνοντας τις δυνατότητες των αμερικανικών αρχών στην αντιτρομοκρατική δράση. Η επιτήρηση απέκτησε νέα νομιμοποίηση, τα αεροδρόμια άλλαξαν για πάντα και ο πόλεμος κατά της τρομοκρατίας μετατράπηκε σε μια μακρόχρονη διεθνή πολιτική πραγματικότητα. Η πανδημία του κορωνοϊού ήταν μια διαφορετική κρίση, με πραγματικό και σοβαρό υγειονομικό κίνδυνο. Κι όμως, πέρα από την υγειονομική διαχείριση, άλλαξε τον τρόπο με τον οποίο λειτουργούσαν οι κοινωνίες, διεύρυνε σε αρκετές περιπτώσεις τις εκτελεστικές εξουσίες και έφερε στο προσκήνιο ζητήματα που μέχρι τότε θεωρούσαμε σχεδόν αδιανόητα. Η έκτακτη ανάγκη έγινε καθημερινότητα και η προσωρινότητα απέκτησε μια παράξενη διάρκεια.
Δεν χρειάζεται να αμφισβητήσει κανείς την πραγματικότητα αυτών των κρίσεων για να παρατηρήσει πως όταν μια κοινωνία βρίσκεται σε κατάσταση συναγερμού, το πολιτικό περιβάλλον αλλάζει. Και μαζί του αλλάζουν οι δυνατότητες εκείνων που λαμβάνουν αποφάσεις.
Αυτό ακριβώς περιγράφει, με τον δικό της τρόπο, η Καναδή δημοσιογράφος Naomi Klein στο βιβλίο της «Το Δόγμα του Σοκ». Η βασική της θέση είναι ότι οι μεγάλες κρίσεις δημιουργούν συνθήκες μέσα στις οποίες μπορούν να προωθηθούν ριζικές πολιτικές και οικονομικές αλλαγές, συχνά με πολύ μικρότερη κοινωνική αντίσταση. Η θεωρία της έχει δεχθεί κριτική, αλλά η συζήτηση που άνοιξε δεν έχει χάσει τη σημασία της. Γιατί ας είμαστε ειλικρινείς. Ένας πολίτης που φοβάται για την οικογένειά του, που προσπαθεί να εξασφαλίσει νερό, τροφή και ασφάλεια, δεν έχει την ίδια διάθεση να παρακολουθεί νομοθετικές πρωτοβουλίες, διεθνείς συμφωνίες, αλλαγές στις κρατικές αρμοδιότητες ή αποφάσεις με μακροπρόθεσμες οικονομικές συνέπειες. Η προσοχή του έχει ήδη δεσμευτεί από κάτι πολύ πιο άμεσο, την επιβίωση.
Και εδώ βρίσκεται η πολιτική δύναμη του φόβου. Δεν χρειάζεται να οδηγήσει σε χάος. Αρκεί να αλλάξει την ιεράρχηση των πραγμάτων. Να κάνει την ασφάλεια το μοναδικό ζητούμενο και κάθε άλλη συζήτηση να μοιάζει περιττή ή ακόμη και επικίνδυνη. Όταν ο άνθρωπος φοβάται, αναζητά κάποιον να τον προστατεύσει. Το ερώτημα είναι τί είναι διατεθειμένος να παραχωρήσει για να αισθανθεί προστατευμένος. Ποιά μέτρα θα δεχτεί; Ποιούς περιορισμούς θα θεωρήσει αναγκαίους; Πόση επιτήρηση θα αποδεχτεί; Πόσες αποφάσεις θα αφήσει να ληφθούν στο όνομά του χωρίς να ζητήσει εξηγήσεις;
Δεν υποστηρίζω ότι κάποιος έχει προγραμματίσει μια κρίση για να πετύχει όλα αυτά. Επισημαίνω απλώς ότι η ιστορία έχει δείξει πόσο εύκολα μπορούν να αξιοποιηθούν οι συνθήκες μιας κρίσης από εκείνους που διαθέτουν την εξουσία, την πληροφορία και τη δυνατότητα να καθορίσουν την επόμενη ημέρα. Και αυτή η διάκριση έχει τεράστια σημασία. Σήμερα, άλλωστε, δεν συζητάμε σε ένα κενό διεθνές περιβάλλον. Οι ανταγωνισμοί μεγάλων δυνάμεων, οι ενεργειακές εξαρτήσεις, οι κυβερνοεπιθέσεις, οι υβριδικές επιχειρήσεις και η αναδιάταξη των γεωπολιτικών συμμαχιών είναι υπαρκτά ζητήματα. Παράλληλα, κυκλοφορούν σενάρια πολύ ευρύτερων ανακατατάξεων, από την οικονομική αρχιτεκτονική του μέλλοντος μέχρι την επέκταση των ψηφιακών συστημάτων ελέγχου. Άλλα στηρίζονται σε υπαρκτές πολιτικές και τεχνολογικές εξελίξεις άλλα αποτελούν εικασίες και άλλα κινούνται στον χώρο των θεωριών συνωμοσίας. Δεν πρέπει να τα βάζουμε όλα στο ίδιο καλάθι. Ούτε, όμως, να θεωρούμε ότι η διερεύνηση των πραγματικών γεωπολιτικών επιδιώξεων είναι συνωμοσιολογία. Η διαφορά βρίσκεται στην τεκμηρίωση. Και αυτή ακριβώς είναι που πρέπει να απαιτούμε.
Υπάρχει, μάλιστα, κάτι που με προβληματίζει περισσότερο από τις ίδιες τις 72 ώρες. Η ιδέα ότι ο πολίτης πρέπει να βρίσκεται διαρκώς σε κατάσταση ετοιμότητας, να μαθαίνει να ζει με την πιθανότητα μιας νέας απειλής και να αποδέχεται ότι η έκτακτη ανάγκη μπορεί ανά πάσα στιγμή να επιστρέψει. Πότε η προετοιμασία γίνεται υπευθυνότητα και πότε ο διαρκής συναγερμός μετατρέπεται σε κανονικότητα; Και ποιός ωφελείται όταν μια κοινωνία μαθαίνει να λειτουργεί υπό τον φόβο του επόμενου γεγονότος;
Δεν χρειάζεται να ζούμε με τον φόβο. Χρειάζεται, όμως, να διατηρούμε την ικανότητα να αμφισβητούμε, να ελέγχουμε και να ζητάμε απαντήσεις, ιδιαίτερα όταν η αβεβαιότητα γίνεται το κυρίαρχο περιβάλλον μέσα στο οποίο λαμβάνονται αποφάσεις. Γιατί, τελικά, η πιο κρίσιμη στιγμή μιας μεγάλης κρίσης μπορεί να μην είναι εκείνη που χτυπά ο συναγερμός αλλά εκείνη που ο συναγερμός σταματά, τα φώτα ανάβουν ξανά και όλοι ανακουφισμένοι επιστρέφουμε στις δουλειές μας, χωρίς να έχουμε κοιτάξει τί μεσολάβησε. Δηλαδή, ποιοί πήραν αποφάσεις; Ποιές συμφωνίες έγιναν; Ποιές ισορροπίες άλλαξαν; Ποιά δικαιώματα, αρμοδιότητες ή οικονομικές επιλογές απέκτησαν νέα δεδομένα; Και κυρίως, ποιός θα μας εξηγήσει τί από όλα αυτά ήταν αναγκαίο και τί θα μπορούσε να είχε αποφευχθεί; Ίσως, λοιπόν, το σημαντικότερο ερώτημα των 72 ωρών να μην αφορά την επιβίωσή μας μέσα σε αυτές αλλά την επόμενη ημέρα. Γιατί μπορεί να χρειαστούν μόνο τρεις ημέρες για να σταματήσει ο κόσμος όπως τον ξέρουμε αλλά το πόσο διαφορετικός θα είναι όταν επιστρέψουμε σε αυτόν, είναι μια άλλη συζήτηση.