Η επίκληση αυτή μπορεί να αποτελεί το αρχαιότερο σωζόμενο ελληνικό λατρευτικό άσμα. Αυτό φαίνεται να συμβαίνει για δύο λόγους: 1) εξαιτίας της εξαιρετικά απλής μορφής του ποιήματος: μια μικρή στροφή που ακολουθείται από μια απλή επίκληση δις επαναλαμβανόμενη, 2) Terminus post quem για το ποίημα φαίνεται να είναι τα χρόνια γύρω στα 600 π.Χ., όπως θα δούμε παρακάτω.
Ο Πλούταρχος, ο οποίος διέσωσε το ποίημα (Αίτια Ελληνικά 299B), εντάσσει το άσμα στη συζήτησή του σχετικά με το ερώτημα «για ποιο λόγο οι γυναίκες των Ηλείων καλούν το Διόνυσο να εμφανιστεί με πόδι βοιού». Από τον Παυσανία (5, 16)¹²⁰ μαθαίνουμε ότι στην περιοχή της Ήλιδος υπήρχε μια ομάδα 16 γυναικών, οι οποίες υφαίνουν ένα πέπλο για την Ήρα κάθε 5 χρόνια,οργανώνουν τον εορτασμό των Ηραίων καθώς και δύο χορούς, ένας από τους οποίους είναι προς τιμήν του Διονύσου. Φαίνεται να έχουν το ίδιο αξίωμα με τους Ελλανοδίκες που οργάνωναν τους ολυμπιακούς αγώνες. Σύμφωνα με τον Παυσανία η ομάδα αυτή γυναικών δημιουργήθηκε μετά το θάνατο του Δαμοφώντος, τυράννου της Πίσας, ο οποίος γύρω στα 600 είχε επεκτείνει την επικράτειά του στην περιοχή της Ήλιδος. Μετά το θάνατό του, οι κάτοικοι της Ήλιδος διάλεξαν από κάθε μια από τις 16 πόλεις τους μια γυναίκα ώριμης ηλικίας και ευγενικής καταγωγής, για να διαπραγματευτούν ειρήνη ανάμεσα στην Ήλιδα και την Πίσα. Η ίδια ομάδα γυναικών λειτούργησε και πάλι ως πολιτικό σώμα το 271 π.Χ., όταν αντιμετώπισε τον τύραννο Αριστότιμο (Πλούτ., Γυναικών αρεταί 251E). Ανάμεσα στις θρησκευτικές αρμοδιότητές τους η λατρεία του Διονύσου ήταν πολύ σημαντική. Ο Πλούταρχος (ό.π.) τις αποκαλεί ιερές γυναίκες γύρω από το Διόνυσο, που τις ονομάζουν «οι δεκαέξι». Υπάρχει και αθηναϊκό παράλληλο με την ομάδα των δεκατεσσάρων Γεραρών, στις οποίες προέδρευε η Βασίλιννα, γυναίκα του άρχοντος βασιλέως.
Πρόσφατες αρχαιολογικές ανασκαφές στην αγορά της Ήλιδος αποκάλυψαν την ύπαρξη ενός θεάτρου (χτισμένου στα τέλη του 4ου αιώνα π.Χ.) και ενός ναού του Διονύσου. Κάτω από το θέατρο ανακαλύφθηκε υπόγειος χώρος, στο βάθος του οποίου είχε τοποθετηθεί ένα βόειο κρανίο. Είναι, λοιπόν, πιθανό ότι στο χώρο του θεάτρου ο λαός της Ήλιδος λάτρευε έναν ηρωοποιημένο ταύρο, με τη μορφή του οποίου γνωρίζουμε ότι συχνά ταυτιζόταν ο Διόνυσος.
Συνδυάζοντας όλα τα παραπάνω στοιχεία μπορεί κανείς να πει ότι οι γυναίκες της Ήλιδος στο άσμα τους επικαλούνται ταυτόχρονα το ζώο που πρόκειται να θυσιαστεί (και κατά κάποιο τρόπο να ηρωοποιηθεί), αλλά και τον ίδιο το Διόνυσο. Χάρη στη συμβολική δύναμη της τελετουργίας ο ταύρος γίνεται θεϊκός και ο Διόνυσος ταύρος.
Πηγή: Ανθολογία Αρχαίων Ελληνικών Ύμνων (Εκδόσεις Ζήτρος)
ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΟ ΔΙΟΝΥΣΟ
Ἐλθεῖν, ἥρω Διόνυσε,
Ἀλείων ἐς ναὸν
ἁγνὸν σὺν Χαρίτεσσιν
ἐς ναὸν
τῷ βοέῳ ποδὶ θύων,
ἄξιε ταῦρε,
ἄξιε ταῦρε.
ΕΠΙΚΛΗΣΗ ΣΤΟ ΔΙΟΝΥΣΟ
(απόδοση στα νέα ελληνικά)
Έλα, ήρωα Διόνυσε,
στων Ηλείων το ναό
τον αγνό, μαζί με τις Χάριτες,
στο ναό,
ορμώντας με το βόειο πόδι σου.
Άξιε ταύρε,
άξιε ταύρε.