ΑρχικήΗλεία-Δυτική ΕλλάδαΌταν το παιδί γίνεται «γονιός» σε μια νύχτα: Το αόρατο βάρος της...

Όταν το παιδί γίνεται «γονιός» σε μια νύχτα: Το αόρατο βάρος της αιφνίδιας γονεοποίησης

Προσθέστε το Protinews.com.gr στις προτιμήσεις σας ακολουθώντας μας στη Google

Add Protinews.com.gr on Google

Ένα διαζύγιο, μια ασθένεια ή μια απώλεια αρκούν για να ανατρέψουν βίαια τις ισορροπίες ενός σπιτιού. Πώς βιώνουν τα παιδιά την αιφνίδια γονεοποίηση και ποιο είναι το αόρατο ψυχικό κόστος όταν καλούνται να ενηλικιωθούν πριν την ώρα τους;

Γράφει η  Κυρατζή Χριστίνα, (Ψυχολόγος – Ψυχοθεραπεύτρια)

Υπάρχουν στιγμές στη ζωή μιας οικογένειας που ο χρόνος μοιάζει να σταματά και οι ισορροπίες ανατρέπονται μέσα σε ένα εικοσιτετράωρο. Ένα ξαφνικό διαζύγιο, μια σοβαρή ασθένεια, μια απώλεια, μια οικονομική κατάρρευση ή η ψυχική κατάρρευση ενός γονέα. Σε τέτοιες κρίσιμες καμπές, συχνά παρατηρείται ένα φαινόμενο που στην ψυχολογία ονομάζουμε γονεοποίηση (parentification): το παιδί εγκαταλείπει βίαια τον ρόλο του και αναλαμβάνει ευθύνες, φροντίδες και συναισθηματικά βάρη που ανήκουν αποκλειστικά στους ενήλικες. Ενώ σε πολλές οικογένειες η γονεοποίηση χτίζεται σταδιακά, η αιφνίδια γονεοποίηση λειτουργεί σαν ψυχικός σεισμός. Η παιδική ηλικία πατάει απότομα «παύση» και το παιδί καλείται να φορέσει παπούτσια πολύ μεγαλύτερα από το νούμερό του, χωρίς καμία προετοιμασία.

Η διπλή όψη του ρόλου: Πρακτική και συναισθηματική φροντίδα

Όταν το οικογενειακό σύστημα αποσταθεροποιείται, το παιδί αναλαμβάνει συνήθως δύο μορφές ευθύνης. Η πρώτη είναι η πρακτική γονεοποίηση: το παιδί μετατρέπεται στον «διαχειριστή» της καθημερινότητας. Μαγειρεύει, φροντίζει τα μικρότερα αδέλφια, οργανώνει το σπίτι, υπενθυμίζει φάρμακα ή αναλαμβάνει επικοινωνίες με τον έξω κόσμο. Η δεύτερη, όμως, είναι πολύ πιο αόρατη και ψυχικά επιβαρυντική: η συναισθηματική γονεοποίηση. Εδώ, το παιδί γίνεται ο «ψυχολόγος», ο έμπιστος συνομιλητής και το συναισθηματικό δεκανίκι του γονέα. Ακούει ανησυχίες που δεν μπορεί να επεξεργαστεί, διαχειρίζεται τις κρίσεις θλίψης ή πανικού των μεγάλων και μαθαίνει να καταπνίγει τα δικά του συναισθήματα, ώστε να μην αποτελέσει «ένα ακόμη πρόβλημα».

Ο μηχανισμός της επιβίωσης

Γιατί, όμως, ένα παιδί σπεύδει να σηκώσει ένα τόσο βαρύ φορτίο; Η απάντηση βρίσκεται στο βαθύ, ενστικτώδες κίνητρο για επιβίωση και ασφάλεια. Όταν το παιδί βλέπει τον γονέα —το πρόσωπο από το οποίο εξαρτάται η ύπαρξή του— να λυγίζει, ενεργοποιείται ένας μηχανισμός άμυνας. Υποσυνείδητα σκέφτεται: «Αν δεν αναλάβω εγώ τον έλεγχο, θα καταρρεύσουμε όλοι». Η ανάληψη ευθυνών λειτουργεί, έτσι, ως μια σωτήρια ψευδαίσθηση ελέγχου μέσα στο χάος της κρίσης.  «Η ανθεκτικότητα των παιδιών είναι εντυπωσιακή, δεν πρέπει όμως ποτέ να συγχέεται με την αντοχή.»

Οι σιωπηλές συνέπειες στην ενήλικη ζωή

Συχνά, το κοινωνικό περιβάλλον επαινεί αυτά τα παιδιά. Φράσεις όπως «Είσαι πολύ ώριμος για την ηλικία σου» ή «Είσαι το στήριγμα του σπιτιού» ακούγονται ως επιβράβευση, όμως στην πραγματικότητα εγκλωβίζουν το παιδί στον ρόλο του «σωτήρα». Το τίμημα αυτής της πρόωρης ενηλικίωσης αποκαλύπτεται συνήθως χρόνια αργότερα:

  • Χρόνιο άγχος και υπερεπαγρύπνηση: Το νευρικό σύστημα παραμένει σε μόνιμη επιφυλακή, περιμένοντας την επόμενη κρίση.
  • Απώλεια της ταυτότητας: Ο ενήλικας δυσκολεύεται να αναγνωρίσει τι θέλει και τι νιώθει ο ίδιος, καθώς έμαθε ότι η αξία του μετριέται μόνο από το πόσο χρήσιμος είναι στους άλλους.
  • Δυσκολία στα όρια: Στις προσωπικές και επαγγελματικές σχέσεις, τα άτομα αυτά δυσκολεύονται να πουν «όχι», αναλαμβάνουν υπερβολικές ευθύνες και συχνά έλκονται από συντρόφους που χρειάζονται «διάσωση».
  • Απενθούμενες απώλειες: Ο θυμός και η θλίψη για την παιδικότητα που χάθηκε δεν εκφράστηκαν ποτέ στην ώρα τους, με αποτέλεσμα να επιστρέφουν αργότερα ως μελαγχολία ή ψυχοσωματικά συμπτώματα.

Πώς προστατεύουμε το παιδί μέσα στην κρίση;

Ακόμη και στις πιο δύσκολες οικογενειακές συνθήκες, η γονεοποίηση μπορεί να περιοριστεί μέσω της ξεκάθαρης οριοθέτησης. Η συμμετοχή ενός παιδιού στις δουλειές του σπιτιού καλλιεργεί την υπευθυνότητα· η διαχείριση των προβλημάτων των ενηλίκων, όμως, παραβιάζει την ψυχική του ακεραιότητα. Είναι ζωτικής σημασίας οι ενήλικες —είτε ο ίδιος ο γονέας είτε το ευρύτερο οικογενειακό και σχολικό περιβάλλον— να στέλνουν στο παιδί ένα σαφές, λυτρωτικό μήνυμα: «Ξέρω ότι περνάμε δύσκολα και εκτιμώ τη βοήθειά σου, αλλά τα προβλήματα των μεγάλων είναι δική μας ευθύνη. Εσύ έχεις δικαίωμα να είσαι παιδί». Κανένα παιδί δεν οφείλει να θυσιάσει την παιδική του ηλικία για να κρατήσει όρθια την οικογένειά του.

ΔΕΙΤΕ ΕΠΙΣΗΣ

ΔΙΑΒΑΣΤΕ ΕΠΙΣΗΣ